08
Aug

6 สรรพคุณ ถั่งเช่า ในมุมมองแพทย์จีน

แพทย์จีน สุวิจักขณ์ บุญสอน

冬虫夏草 · ตงฉงเซี่ยเฉ่า · ตำรายาจีน

ถั่งเช่า (ราแมลง): ฤดูหนาวเป็นหนอน ฤดูร้อนเป็นหญ้า

ตกลงมันเป็นแมลงหรือเป็นรากันแน่? ความมหัศจรรย์ลึกล้ำของถั่งเช่า คือการแปรเปลี่ยนของพลังระหว่างตัวหนอนกับเชื้อราในธรรมชาติ — สิ่งที่ "ก่อรูปร่วมกัน" จนกลายเป็นตัวยาหนึ่งเดียว วันนี้ หมอสอง แพทย์แผนจีน สุวิจักขณ์ บุญสอน จะมาเล่าให้ฟังกัน

สรุปสั้นๆ : ถั่งเช่า หรือราแมลง (ตงฉงเซี่ยเฉ่า 冬虫夏草) คือสมุนไพรจีนที่เกิดจากเชื้อราเจาะเข้าฟักตัวในหนอนผีเสื้อค้างคาวบนที่สูง 3,800 เมตร จนหนอนกับราหลอมเป็นตัวยาเดียว มีฤทธิ์กลางค่อนอุ่น รสหวาน เข้าเส้นลมปราณปอดและไต ตำราแพทย์จีนใช้ดูแลอาการเรื้อรัง 6 กลุ่ม ตั้งแต่ไอเรื้อรัง เหงื่อออกผิดปกติ ปวดเมื่อยเอวจากไตพร่อง ไปจนถึงการเสริมภูมิคุ้มกันและขจัดความเหนื่อยล้า

ถั่งเช่า ราแมลง ขึ้นตามธรรมชาติบนที่ราบสูง 3,800 เมตร

ตำนานสองฤดู: กว่าหนอนหนึ่งตัวจะกลายเป็นยา

ตำราเรียกขานถั่งเช่าไว้ว่า "ราแมลงหรือถั่งเช่า ฤดูหนาวเป็นหนอน ฤดูร้อนเป็นหญ้า" เรื่องราวทั้งหมดวนเป็นวัฏจักรเดียว ตามเข็มนาฬิกาของฤดูกาลบนที่ราบสูง — ไล่ตามหมายเลข ๑-๔ ในภาพ แล้วอ่านรายละเอียดแต่ละจังหวะได้จากการ์ดสีเดียวกันด้านล่าง

๑

ร้อนสุด 盛夏 — ฤดูวางไข่

บนพื้นที่สูง 3,800 เมตรเหนือระดับน้ำทะเล หิมะและน้ำแข็งเริ่มละลาย ต้นไม้เล็ก ๆ ผลิใบเขียว ผีเสื้อค้างคาวเริ่มขยับไหวตัว วางไข่บนใบไม้นับพันนับหมื่นฟอง

๒

หนอนมุดดิน — สปอร์ราเจาะเข้าตัว

ไข่ค่อย ๆ ฟักเป็นหนอน เจาะไชลงดินที่ชื้นและร่วนซุย ดูดอาหารจากรากไม้จนตัวอ้วนพี ขาวสะอาด — ขณะเดียวกัน เชื้อราที่ยังอยู่ในสภาพสปอร์ห่อหุ้ม ก็เจาะไชเข้าไปฝังตัวในหนอน แล้วค่อย ๆ ดูดซับอาหาร แตกสายใยรางอกงามในตัวหนอน

๓

ฤดูหนาว — ตงฉง 冬虫 "หนอนฤดูหนาว"

หนอนที่ติดเชื้อราคลานลงลึกราว 2-3 เซนติเมตร ส่วนหัวและหางเริ่มตายในช่วงฤดูหนาว แม้หนอนตายแล้ว เชื้อรายังเติบโตต่อโดยอาศัยซากหนอนเป็นอาหาร จนสายใยราครอบคลุมทั่วทั้งตัว

๔

ปลายใบไม้ผลิ–ต้นร้อน — เซี่ยเฉ่า 夏草 "หญ้าฤดูร้อน"

จากส่วนหัวของหนอนงอก "ต้นหญ้า" สีน้ำตาลแดง ยาว 2-5 เซนติเมตร มีเปลือกหุ้มรูปร่างคล้ายหัวผักกาด ช่วงเวลานี้ถือว่าสมบูรณ์ มีสารออกฤทธิ์ในการรักษาโรคดีที่สุด เป็นจังหวะเหมาะแก่การเก็บเกี่ยว

ถั่งเช่าจึงเป็นสมุนไพรที่มีพื้นฐานมาจากการแปรเปลี่ยนของพลังจากตัวหนอนและเชื้อราเข้าด้วยกัน — และสภาพ "หญ้าแมลง" ช่วงปลายใบไม้ผลิถึงต้นฤดูร้อนนี้เอง คือถั่งเช่าที่สมบูรณ์ที่สุด

คนเก็บถั่งเช่าบนที่ราบสูง ถือถั่งเช่าสดที่เพิ่งเก็บเกี่ยว

ศักดิ์ศรีระดับ "หญ้าเทวดา" — และราคาระดับตำนาน

ถั่งเช่าเป็นสมุนไพรที่เลื่องลือกันมาก ทั้งด้านสรรพคุณของยาบำรุงร่างกาย และราคาที่แสนแพง ตำราจีนจัดให้มันติดทำเนียบสมุนไพรชั้นสูงพร้อมกันถึงสองบัญชี

๔ สุดยอดหญ้าเทวดา (四大仙草)

เหรินเซิน — โสมคน

人参

เหอโส่วอู

何首乌

เห็ดหลินจือ

灵芝

ตงฉงเซี่ยเฉ่า — ถั่งเช่า

冬虫夏草

ถั่งเช่าอยู่ตรงนี้

๓ สุดยอดของยาบำรุง (三大补品)

เหรินเซิน — โสมคน

人参

ลู่หยง — เขากวางอ่อน

鹿茸

ตงฉงเซี่ยเฉ่า — ถั่งเช่า

冬虫夏草

ถั่งเช่าอยู่ตรงนี้

฿

ราคากิโลกรัมละหลายแสนบาท หรือคิดเป็นกรัม ก็ตกกรัมละร่วมพันบาทเลยทีเดียว — แพงระดับนี้ จึงยิ่งต้องใช้ให้ถูกอาการ (ดูข้อควรระวังท้ายบทความ)

ฤทธิ์ยาในศาสตร์แพทย์จีน: กลางค่อนอุ่น เข้าปอดและไต

ตำราวางตำแหน่งถั่งเช่าไว้ชัดเจน — และตำแหน่งนี้เองที่อธิบายว่าทำไมสรรพคุณ 6 ข้อของมัน จึงวนอยู่กับสองอวัยวะหลักกับงานเสริมกำลังกาย

ฤทธิ์กลาง ค่อนอุ่นรสหวานบำรุงได้ทั้งยินและหยาง

ปอด

เส้นลมปราณปอด

บำรุงพลังเว่ยชี่ (卫气) พลังปกป้องของปอด และยังบำรุงยินของปอดได้ด้วย — เป็นฐานของสรรพคุณกลุ่มไอเรื้อรังและเหงื่อออกผิดปกติ

ไต

เส้นลมปราณไต

ไตคือพลังพื้นฐานที่ควบคุมยินหยางของร่างกาย — เป็นฐานของสรรพคุณกลุ่มปวดเมื่อยเอว สมรรถภาพทางเพศ และไตอักเสบเรื้อรัง

ทั้งหน้านี้ใช้สีเดียวกันตลอด: ทอง = งานฝั่งปอด · น้ำเงิน = งานฝั่งไต · เขียว = เสริมภูมิและฟื้นกำลัง

สรรพคุณ ๖ ประการ ตามตำราแพทย์จีน

๑ปอด

รักษาอาการไอเรื้อรัง หอบหืด

ไม่ใช่ว่าไอทุกชนิดจะเหมาะกับถั่งเช่า — ตำราแยกไว้ชัด:

เหมาะ

หลอดลมอักเสบเรื้อรังช่วงอาการไม่รุนแรง เสมหะมาก สีขาว เรื้อรังเป็น ๆ หาย ๆ รวมทั้งผู้ป่วยถุงลมโป่งพอง

ไม่เหมาะ

ไอจากอากาศเปลี่ยนแปลง และไอระยะเฉียบพลันที่มีไข้ตัวร้อน เสมหะเหลือง ฝ้าบนลิ้นเหลือง

๒ปอด

รักษาเหงื่อออกมากผิดปกติ

เหงื่อผิดปกติมีสองแบบ: เหงื่อออกเอง (自汗) — อากาศไม่ร้อนหรือขยับตัวเพียงเล็กน้อยเหงื่อก็ออก แสดงว่าพลังปกป้องผิวไม่ดี และเหงื่อลักออก (盗汗) — เหงื่อออกตอนหลับกลางคืน แสดงว่าภาวะยินพร่อง ถั่งเช่าบำรุงได้ทั้งยินและหยาง ทั้งพลังเว่ยชี่ (卫气) และยินของปอด จึงดูแลเหงื่อออกผิดปกติได้ทั้งสองแบบ

๓ไต

ปวดเมื่อยเอว – เสื่อมสมรรถภาพทางเพศ

เงื่อนไขสำคัญ: ต้องเป็นปวดเอวจาก "ไตพร่อง" เท่านั้น

ใช่ — ไตพร่อง

ปวดแบบเมื่อย ๆ กดนวดแล้วรู้สึกสบาย ขาเข่าไม่มีแรง ทำงานหนักแล้วปวดมากขึ้น นอนพักแล้วดีขึ้น เป็น ๆ หาย ๆ บางรายมีสมรรถภาพทางเพศเสื่อมร่วมด้วย

ไม่ใช่

ปวดจากเลือดคั่ง (ปวดเฉพาะที่แบบถูกแทง หรือหลังอุบัติเหตุ) และปวดจากความเย็นชื้น (อาการกำเริบรุนแรงช่วงฝนตก)

๔ไต

ช่วยรักษาภาวะไตอักเสบเรื้อรัง

คนที่ไตอักเสบเรื้อรังหรือการทำงานของไตเสื่อมลง ของเสียตกค้างขับทิ้งไม่ได้ เป็นมากถึงขั้นต้องล้างไตหรือเปลี่ยนไต — การวิจัยพบว่าถั่งเช่ามีบทบาทช่วยลดระดับครีอะตินิน (Creatinine) ลดการรั่วไหลของโปรตีนในปัสสาวะ และเพิ่มสมรรถภาพการทำงานของไต

๕เสริมภูมิ

ลดภาวะแทรกซ้อนของเคมีบำบัด

ถั่งเช่ามีบทบาทในการป้องกันมะเร็งผ่านการเสริมภูมิคุ้มกัน ส่วนการใช้ลดผลข้างเคียงของเคมีบำบัด ต้องใช้คู่กับยาสมุนไพรจีนตัวอื่น เพื่อประสิทธิภาพที่ดีขึ้น

๖เสริมภูมิ

เสริมบำรุงร่างกาย ขจัดความเหนื่อยล้า

โดยเฉพาะความเหนื่อยล้าจากร่างกายเสื่อมชรา หลังเจ็บป่วย หลังคลอด รวมถึงคนที่มีโรคประจำตัว เช่น เบาหวาน โรคหัวใจ — ต้องควบคุมอาการของโรคให้ดีก่อน แล้วใช้ถั่งเช่าเป็น "ตัวเสริม" ร่างกาย

ถั่งเช่า กับ โสมคน: สุดยอดยาบำรุงคนละหน้าที่

ทั้งคู่ติดทำเนียบสุดยอดยาบำรุงเหมือนกัน แต่ตำราแบ่งงานกันชัดเจน

โสมคน (人参) — ยาบำรุงพลัง

เหมาะกับคนอ่อนเพลีย พลังตกมาก ๆ ใช้โสมคนบำรุงพลังโดยตรง

ถั่งเช่า (冬虫夏草) — ยาบำรุงไต

ไตคือพลังพื้นฐานที่ควบคุมยินหยาง ถั่งเช่าจึงมักเกี่ยวข้องกับอาการไม่มีพลังและปวดเมื่อยเอว

แพทย์จีนจัดยาสมุนไพรทดแทนถั่งเช่าในคลินิก

ก่อนควักกระเป๋า: ของแพงต้องใช้ให้ถูกคน

ระวังของเทียม — เพราะถั่งเช่ามีราคาแพง จึงมีพ่อค้าผลิตของเทียม โดยเอาหนอนอย่างอื่นมาทำเลียนแบบ และการเลือกใช้ถั่งเช่า ต้องให้สอดคล้องกับฐานะ สภาพร่างกาย และโรคที่เป็นอยู่ มิฉะนั้นจะเสียทั้งเงิน และเสียทั้งสภาพร่างกาย

ทางเลือกที่ไม่ต้องจ่ายแพง — ในทางคลินิก สามารถใช้ยาสมุนไพรหลายตัวที่มีราคาถูกกว่ามาแทนถั่งเช่าได้ ไม่ต้องเสียเงินมากมายโดยไม่จำเป็น

หนอนหนึ่งตัว ราหนึ่งสาย สองฤดูหลอมเป็นยาหนึ่งขนาน

ยาจะล้ำค่าที่สุดเมื่อใช้ถูกคน ถูกอาการ — และไม่จำเป็นต้องแพงเสมอไป

แพทย์จีน สุวิจักขณ์ บุญสอน

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับถั่งเช่า

เรียบเรียงโดย แพทย์จีน สุวิจักขณ์ บุญสอน

ถั่งเช่าคืออะไร มันเป็นแมลงหรือเป็นรา?

ถั่งเช่าเป็นทั้งสองอย่างในเวลาเดียวกัน ตำราแพทย์จีนเรียกว่า "ตงฉงเซี่ยเฉ่า 冬虫夏草" ซึ่งแปลว่า ฤดูหนาวเป็นหนอน ฤดูร้อนเป็นหญ้า มันเกิดจากเชื้อราที่เจาะเข้าไปในตัวหนอนผีเสื้อค้างคาว ฟักตัวและดูดอาหารจากซากหนอนจนงอก "ต้นหญ้า" ออกมาจากส่วนหัว สภาพที่หนอนกับราหลอมเป็นตัวยาเดียวกันนี้เอง คือถั่งเช่าที่ตำราจีนใช้เป็นยา

ถั่งเช่าใช้รักษาโรคอะไร ตำรายาจีนบอกไว้ว่าอย่างไร?

ตำราแพทย์จีนระบุสรรพคุณหลัก 6 ประการ แบ่งตามเส้นลมปราณที่เข้าถึง ได้แก่ งานฝั่งปอด: รักษาไอเรื้อรัง หอบหืด และเหงื่อออกผิดปกติทั้งแบบเหงื่อออกเองและเหงื่อลักออกกลางคืน งานฝั่งไต: ดูแลปวดเมื่อยเอวจากไตพร่อง สมรรถภาพทางเพศเสื่อม และไตอักเสบเรื้อรัง และงานเสริมภูมิ: ลดภาวะแทรกซ้อนของเคมีบำบัด และเสริมบำรุงร่างกายในผู้ที่อ่อนแอจากอายุหรือโรคประจำตัว

ไอแบบไหนถึงกินถั่งเช่าได้ ไอธรรมดามีไข้กินได้ไหม?

ตำราแพทย์จีนแยกไว้ชัดเจนว่า ถั่งเช่าเหมาะกับไอเรื้อรังจากหลอดลมอักเสบเรื้อรังที่ไม่รุนแรง มีเสมหะมากสีขาว หรือผู้ป่วยถุงลมโป่งพอง ส่วนไอระยะเฉียบพลันที่มีไข้ตัวร้อน เสมหะเหลือง หรือฝ้าบนลิ้นเหลือง รวมถึงไอจากอากาศเปลี่ยนแปลง ไม่เหมาะกับถั่งเช่า เพราะมันเป็นยาอุ่นที่จะยิ่งเพิ่มความร้อนในร่างกาย

ปวดเอวแบบไหนกินถั่งเช่าแล้วได้ผล?

ตำราแพทย์จีนกำหนดไว้ว่าต้องเป็นปวดเอวจาก "ไตพร่อง" เท่านั้น ลักษณะคือปวดแบบเมื่อย ๆ กดนวดแล้วรู้สึกสบาย ขาเข่าไม่มีแรง ทำงานหนักแล้วปวดมากขึ้น นอนพักแล้วดีขึ้น เป็น ๆ หาย ๆ บางรายมีสมรรถภาพทางเพศเสื่อมร่วมด้วย ส่วนปวดจากเลือดคั่ง (ปวดเฉพาะที่แบบถูกแทงหรือหลังอุบัติเหตุ) หรือปวดจากความเย็นชื้นที่กำเริบช่วงฝนตก ไม่ใช่กลุ่มเป้าหมาย

ถั่งเช่ากับโสมคน ต่างกันอย่างไร อันไหนดีกว่ากัน?

ตำราแพทย์จีนแบ่งงานกันชัดเจน ไม่มีอันไหนดีกว่ากันโดยตรง โสมคน (人参) เหมาะกับคนที่อ่อนเพลียพลังตกมาก ใช้บำรุงพลังโดยตรง ส่วนถั่งเช่า (冬虫夏草) เน้นบำรุงไต ซึ่งเป็นพลังพื้นฐานที่ควบคุมยินหยางของร่างกาย จึงมักเกี่ยวข้องกับอาการไม่มีพลังและปวดเมื่อยเอว ทั้งสองติดทำเนียบ "สามสุดยอดของยาบำรุง 三大补品" ร่วมกัน แต่ใช้คนละสถานการณ์

ถั่งเช่าราคาเท่าไหร่ แพงเพราะอะไร มีตัวแทนที่ถูกกว่าไหม?

ถั่งเช่าแท้มีราคากิโลกรัมละหลายแสนบาท หรือคิดเป็นกรัมก็ตกกรัมละร่วมพันบาท เพราะขึ้นในพื้นที่สูงมากและต้องใช้แรงงานคนเก็บเกี่ยวด้วยมือ เนื่องจากราคาสูงจึงมีของเทียมที่ทำจากหนอนชนิดอื่นวางขายในตลาด บทความระบุว่าในทางคลินิกสามารถใช้ยาสมุนไพรจีนหลายตัวที่มีราคาถูกกว่ามาทดแทนได้ จึงไม่จำเป็นต้องเสียเงินมากโดยไม่จำเป็น — สำคัญที่สุดคือการเลือกใช้ต้องสอดคล้องกับสภาพร่างกายและโรคที่เป็นอยู่จริง

เหงื่อออกตอนกลางคืนบ่อย ๆ กินถั่งเช่าได้เลยไหม?

ตำราแพทย์จีนแบ่งเหงื่อผิดปกติออกเป็นสองแบบ คือ เหงื่อออกเอง (自汗) ซึ่งออกแม้อากาศไม่ร้อนหรือขยับตัวเพียงเล็กน้อย บ่งชี้ว่าพลังปกป้องผิวอ่อนแอ และเหงื่อลักออก (盗汗) ซึ่งออกตอนหลับกลางคืน บ่งชี้ภาวะยินพร่อง ถั่งเช่าบำรุงได้ทั้งยินและหยาง รวมถึงพลังเว่ยชี่และยินของปอด จึงดูแลเหงื่อออกผิดปกติได้ทั้งสองแบบ อย่างไรก็ตาม ควรให้แพทย์จีนวินิจฉัยก่อนว่าอาการที่เป็นอยู่ตรงกับภาวะที่ถั่งเช่าดูแลได้จริง

หมายเหตุ: ข้อมูลนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อการศึกษาเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์ ก่อนใช้สมุนไพรใด ๆ ควรปรึกษาแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญด้านการแพทย์แผนจีนที่มีใบอนุญาต

บทความที่เกี่ยวข้อง

21
Jul

หยิน–หยาง (Yin-Yang) คืออะไร? รากฐานทฤษฎีการแพทย์แผนจีน | สามหลวงคลินิก

หยิน–หยาง (Yin-Yang) คือรากฐานของการแพทย์แผนจีนทั้งศาสตร์ ตั้งแต่สรีรวิทยา พยาธิวิทยา ไปจนถึงการวินิจฉัย เรียนรู้ประวัติ ความหมาย วัฏจักร และสี่ความสัมพันธ์หยิน–หยางในบทความวิชาการฉบับภาษาไทยที่อ่านเข้าใจง่าย

กดอ่านต่อ

26
Jul

โสมคน สรรพคุณ 6 ข้อ และข้อห้ามที่ต้องรู้

โสมคน (เหรินเซิน 人参) สมุนไพรจีนบำรุงพลังอันดับหนึ่ง มีสรรพคุณ 6 ด้านตั้งแต่แก้อ่อนเพลียถึงลดน้ำตาลในเลือด พร้อมข้อควรระวังสำคัญที่ต้องอ่านก่อนใช้ โดยแพทย์แผนจีนสามหลวงคลินิก

กดอ่านต่อ

12
Jul

นาฬิกาชีวิตแพทย์แผนจีน 12 ยาม คืออะไร และควรใช้ชีวิตอย่างไรให้เหมาะสม

เจาะลึก

กดอ่านต่อ