samluangclinic
23
Jul
samluangclinic

ชะเอมเทศ (กันเฉ่า) สรรพคุณและข้อควรระวัง | สามหลวงคลินิก

ชะเอมเทศ หรือ กันเฉ่า (甘草) สมุนไพรจีนรสหวานที่ใช้บ่อยที่สุดในตำรับยาจีน รู้จักสรรพคุณ ข้อควรระวัง และตำรับใช้เองที่บ้าน พร้อมตำนานหญ้าแห้งรสหวาน โดย นพ.ภาสกิจ วัณนาวิบูล สามหลวงคลินิก

甘草
สมุนไพรในตำรับยาจีน

ชะเอม (甘草) กันเฉ่า

ผู้ประสานแห่งตำรับยาจีน — สมุนไพรที่ใช้บ่อยที่สุด และตำนานหญ้าแห้งรสหวาน
ชะเอม (甘草) หรือ กันเฉ่า คือสมุนไพรจีนรสหวาน ฤทธิ์กลาง ๆ ไม่ร้อนไม่เย็น เข้าเส้นลมปราณหัวใจ ปอด ม้าม และกระเพาะอาหาร ทำหน้าที่เป็น “ยาประสาน” (使) ที่เชื่อมตัวยาทุกตัวในตำรับให้ทำงานร่วมกันอย่างมีประสิทธิภาพ จึงจัดเป็นสมุนไพรที่ใช้บ่อยที่สุดตัวหนึ่งในตำรับยาจีน และมีบันทึกการใช้มาตั้งแต่ราว 200 ปีก่อนคริสต์ศักราช เรียบเรียงจากบทความของ นพ.ภาสกิจ วัณนาวิบูล สามหลวงสหคลินิก (samluangclinic.com)
ต้นชะเอม กันเฉ่า สมุนไพรจีนรสหวานที่ใช้บ่อยที่สุดในตำรับยาจีน

สมุนไพรที่ใช้บ่อยที่สุดในตำรับยาจีน

หลักการจัดยา 君臣佐使

ยาสมุนไพรจีนแม้แต่ละตัวจะมีสรรพคุณโดดเด่นในตัวเอง แต่ในทางคลินิก เวลานำไปรักษาผู้ป่วยมักต้องนำยาหลายตัวมาประกอบกันเป็น “ตำรับยา” เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการรักษา ลดผลข้างเคียงของการใช้ยาเดี่ยว ๆ ในปริมาณมาก และรักษาโรคได้กว้างขวางขึ้น

การเปิดตำรับยาแต่ละครั้ง แพทย์จีนจะใช้หลักการบริหารยาเป็น 4 บทบาท คือ ยาหลัก ยารอง ยาช่วย และยาประสาน (君臣佐使) โดยชะเอมคือยาประสานที่พบบ่อยที่สุดตัวหนึ่ง

ยาหลักยารองยาช่วย使ชะเอม · ยาประสานยาประสานเชื่อมทุกบทบาทให้ออกฤทธิ์ร่วมกันอย่างมีประสิทธิภาพ
ลำดับบทบาทหน้าที่ในตำรับ
君 ยาหลักตัวยาหลักที่มุ่งจัดการโรคโดยตรง เปรียบเป็นตัวเอกของตำรับ
臣 ยารองเสริมกำลังให้ยาหลักทำงานได้เต็มที่
佐 ยาช่วยช่วยเหลือด้านอื่น ๆ ของตำรับให้สมบูรณ์
使 ยาประสานชักนำ ประสาน หนุนเสริม ปรับให้ยาทุกตัวออกฤทธิ์อย่างมีประสิทธิภาพ — บทบาทของชะเอม
ยาประสานคือใคร? เปรียบเสมือน “ออร์แกไนเซอร์” (Organizer) ผู้ประสานทุกภาคส่วนให้งานสัมฤทธิ์ผล หรือทูตสันถวไมตรีระหว่างประเทศ — มองจากภายนอกเหมือนไม่ใช่ตัวเอก แต่ในความเป็นจริงคือสิ่งที่ขาดไม่ได้เลยทีเดียว
ชะเอมหั่นแว่นแห้ง 甘草 ยาประสานในตำรับยาจีน เนื้อในสีทองน้ำผึ้ง

ตำนานหญ้าแห้งที่กลายเป็นหญ้ารสหวาน

ที่มาของชื่อ 干草 → 甘草

มีบันทึกการใช้ชะเอมในทางการแพทย์จีนตั้งแต่สมัยราว 200 ปีก่อนคริสต์ศักราช และมีเรื่องเล่าถึงที่มาของสมุนไพรชนิดนี้ว่า

นานมาแล้ว ในหมู่บ้านชนบทแห่งหนึ่ง มีชายผู้ใช้สมุนไพรรักษาโรคให้คนในหมู่บ้าน ครั้งหนึ่งเขาต้องเดินทางไปรักษาผู้ป่วยต่างถิ่นนานหลายวัน ระหว่างนั้นมีผู้ป่วยจำนวนมากมารอรับการรักษาอยู่ที่บ้าน ยาที่เตรียมไว้ก็ดูเหมือนจะไม่พอ สร้างความกังวลใจแก่ภรรยาผู้รับหน้าเสื่ออยู่เป็นอย่างยิ่ง

เธอจึงคิดหาทางออกด้วยตนเอง เมื่อเหลือบไปเห็นหญ้าแห้งชนิดหนึ่งที่วางเป็นมัด ๆ อยู่ในครัว ลองหยิบขึ้นมาเคี้ยวชิมดู รู้สึกว่ามีรสหวานชุ่มคอ จึงหั่นเป็นชิ้นเล็ก ๆ ห่อกระดาษแจกจ่ายให้ผู้ป่วย พร้อมแจ้งว่า “นี่เป็นยาสมุนไพรที่คุณผู้ชายเจียดไว้ ให้เอากลับบ้านไปต้มน้ำดื่ม”

หลายวันต่อมา ผู้ป่วยหลายคนกลับมาแสดงความขอบคุณที่ยานั้นรักษาพวกเขาจนหายป่วย ชายผู้นั้นตกใจจึงสอบถามภรรยา ปรากฏว่าอาการที่หายล้วนเป็นเรื่องเจ็บคอ อักเสบ บวม และปวดบวมอักเสบจากพิษ (เชื้อโรค) — ตรงกับสรรพคุณของหญ้าแห้งชนิดนั้นพอดิบพอดี

คำว่า กันเฉ่า (干草) แปลว่า “หญ้าแห้ง” แต่เพราะหญ้าชนิดนี้มีรสหวานเวลาเคี้ยวหรืออม เขาจึงเรียกมันว่า กันเฉ่า (甘草) ซึ่งออกเสียงเหมือนกัน แต่แปลว่า “หญ้าที่มีรสหวาน” (ไม่ใช่สมุนไพรหญ้าหวาน)

สรรพคุณของชะเอม

รส ฤทธิ์ และรูปแบบการใช้
รสหวานฤทธิ์กลาง ไม่ร้อน–ไม่เย็นเส้นลมปราณ: หัวใจปอดม้ามกระเพาะอาหาร
  • ขับระบายปัจจัยก่อโรคหรือ “เสียชี่” (邪气) ทั้งชนิดร้อนและเย็นออกจากอวัยวะภายใน
  • เสริมความแข็งแรงของเอ็นและกระดูก
  • ช่วยกระตุ้นการสร้างกล้ามเนื้อ สมานแผลอักเสบและแผลในกระเพาะอาหาร เสริมบำรุงพลัง
สรรพคุณต่างกันตามรูปแบบการใช้
ชนิดสด
ขับพิษ ขับไฟความร้อนในร่างกาย
ชนิดสุก
ขับความเย็นบริเวณผิวนอก แก้อาการเจ็บคอ เสริมพลัง บำรุงสารยินและเลือด บำรุงปอดและม้าม
ชนิดผัดน้ำผึ้ง
บำรุงส่วนกลางของร่างกาย (ม้าม กระเพาะอาหาร) และแก้อาการปวดเกร็ง

ข้อควรระวังในการใช้ชะเอม

ใช้มากไปก็มีโทษ
การใช้ชะเอมในปริมาณมากอาจทำให้
  • ความดันโลหิตสูงเพิ่มขึ้น และอาจทำลายประสาทตา
  • อาการบวม เนื่องจากโซเดียมในเลือดสูงขึ้น โพแทสเซียมในเลือดต่ำลง
  • ท้องอืด แน่นท้อง อาเจียน
ไม่ใช้ร่วมกับสมุนไพรบางชนิด ได้แก่
ไห่เจ่า (海藻)กันสุย (甘遂)หยวนฮวา (芫花)ต้าจี๋ (大戟)
วัตถุดิบตำรับยาสมุนไพรชะเอม ถั่วเขียว ลูกบัว ต้มดื่มดูแลสุขภาพด้วยตนเอง

ตำรับยาสมุนไพรชะเอมใช้เองที่บ้าน

3 ตำรับหาซื้อง่าย ทำได้ทุกคน
กันเฉ่า–หวงฉีทัง
甘草黄芪汤
ช่วยระงับเหงื่อออกมากผิดปกติ เสริมยินและแก้กระหาย เหมาะสำหรับคนที่คอแห้ง กระหายน้ำ อ่อนเพลีย เป็นหวัดเรื้อรังเป็น ๆ หาย ๆ
หวงฉี (黄芪) · 15 กรัมม่ายตง (麦冬) · 10 กรัมกันเฉ่า (甘草) · 3 กรัม
วิธีทำ: ต้มกับน้ำพอประมาณ เอาน้ำที่ต้มแล้วผสมน้ำตาลกรวด แบ่งกินวันละ 2 ครั้ง เช้า–เย็น
ลวี่โต้ว–กันเฉ่าทัง
绿豆甘草汤 · ตำรับถั่วเขียว–ชะเอม
ใช้ขับพิษ ช่วยรักษาตับอักเสบจากการติดเชื้อ ฝีอักเสบต่าง ๆ โดยไม่กระทบต่อพลังพื้นฐานของร่างกาย (เจิ้งชี่ 正气) — ชะเอมช่วยปรับประสานกับการขับพิษของถั่วเขียว
ถั่วเขียว · 90 กรัมชะเอม · 15 กรัม
วิธีทำ: ใช้ไฟแรงต้มจนเดือด แล้วค่อย ๆ หรี่ไฟอ่อน ต้มต่ออีกประมาณ ½–1 ชั่วโมง แบ่งกินวันละ 2 ครั้ง
ชาเหลียนจื่อกันเฉ่า
莲子甘草茶
ใช้รักษาแผลร้อนใน แผลในปาก เนื่องจากไฟหัวใจแกร่งทำให้นอนไม่หลับ
ลูกบัว เหลียนจื่อ (莲子) · 15 กรัมกันเฉ่า · 2 กรัมชาเขียว · 5 กรัม
วิธีทำ: ใช้ชงเป็นชา ดื่มบ่อย ๆ

ตำรับที่กล่าวมาหาซื้อได้ง่าย ๆ มีลักษณะเป็นอาหารในชีวิตประจำวัน มีปัญหาเล็กน้อยลองดูแลสุขภาพด้วยตนเอง ง่ายแบบนี้ ใคร ๆ ก็ทำได้ครับ

ชาชะเอมลูกบัว เหลียนจื่อกันเฉ่า เครื่องดื่มสมุนไพรจีนแก้ร้อนใน
甘草
ศาสตราจารย์คลินิกแพทย์จีน นพ.ภาสกิจ วัณนาวิบูล
สามหลวงสหคลินิก · www.samluangclinic.com
23 กรกฎาคม 2569
บทความนี้เป็นความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับสมุนไพรในทางการแพทย์แผนจีน ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล หากมีโรคประจำตัวหรือใช้ยาอยู่ ควรปรึกษาแพทย์ก่อนใช้สมุนไพรทุกชนิด
คำถามที่พบบ่อย

ชะเอม (甘草) กันเฉ่า — ถาม–ตอบ

สรุปจากบทความสมุนไพรชะเอมในตำรับยาจีน โดย นพ.ภาสกิจ วัณนาวิบูล

ชะเอม (甘草) กันเฉ่า คืออะไร?

ชะเอม หรือ กันเฉ่า (甘草) คือสมุนไพรจีนรสหวาน ฤทธิ์กลาง ๆ ไม่ร้อนไม่เย็น เข้าเส้นลมปราณหัวใจ ปอด ม้าม และกระเพาะอาหาร ในตำรับยาจีนชะเอมทำหน้าที่เป็น “ยาประสาน” ที่เชื่อมตัวยาทุกตัวให้ทำงานร่วมกัน จึงเป็นสมุนไพรที่ใช้บ่อยที่สุดตัวหนึ่ง และมีบันทึกการใช้ในทางการแพทย์จีนมาตั้งแต่ราว 200 ปีก่อนคริสต์ศักราช

ทำไมชะเอมจึงเป็นสมุนไพรที่ใช้บ่อยที่สุดในตำรับยาจีน?

เพราะการเปิดตำรับยาจีนใช้หลักการบริหารยา 4 บทบาท คือ ยาหลัก ยารอง ยาช่วย และยาประสาน (君臣佐使) ชะเอมคือยาประสาน (使) ที่ชักนำ ประสาน หนุนเสริม และปรับให้ยาทุกตัวออกฤทธิ์อย่างมีประสิทธิภาพ เปรียบเสมือนออร์แกไนเซอร์หรือทูตสันถวไมตรี — ไม่ใช่ตัวเอกของตำรับ แต่เป็นสิ่งที่ขาดไม่ได้ ตำรับส่วนใหญ่จึงมีชะเอมอยู่ด้วย

ชะเอมมีสรรพคุณอะไรบ้าง?

ตามการแพทย์จีน ชะเอมช่วยขับระบายปัจจัยก่อโรคหรือเสียชี่ (邪气) ทั้งชนิดร้อนและเย็นออกจากอวัยวะภายใน เสริมความแข็งแรงของเอ็นและกระดูก ช่วยกระตุ้นการสร้างกล้ามเนื้อ สมานแผลอักเสบและแผลในกระเพาะอาหาร และเสริมบำรุงพลัง

ชะเอมสด ชะเอมสุก และชะเอมผัดน้ำผึ้ง ต่างกันอย่างไร?

ชนิดสดช่วยขับพิษ ขับไฟความร้อนในร่างกาย ชนิดสุกช่วยขับความเย็นบริเวณผิวนอก แก้อาการเจ็บคอ เสริมพลัง บำรุงสารยินและเลือด บำรุงปอดและม้าม ส่วนชนิดผัดน้ำผึ้งใช้บำรุงส่วนกลางของร่างกาย (ม้าม กระเพาะอาหาร) และแก้อาการปวดเกร็ง

กินชะเอมมาก ๆ อันตรายไหม?

การใช้ชะเอมในปริมาณมากอาจทำให้ความดันโลหิตสูงเพิ่มขึ้นและทำลายประสาทตา เกิดอาการบวมจากโซเดียมในเลือดสูงขึ้น โพแทสเซียมในเลือดต่ำลง รวมถึงท้องอืด แน่นท้อง อาเจียน และไม่ควรใช้ร่วมกับสมุนไพรบางชนิด ได้แก่ ไห่เจ่า (海藻) กันสุย (甘遂) หยวนฮวา (芫花) และต้าจี๋ (大戟)

มีตำรับชะเอมทำใช้เองที่บ้านไหม?

มี 3 ตำรับที่หาซื้อวัตถุดิบได้ง่าย ได้แก่ กันเฉ่า–หวงฉีทัง (甘草黄芪汤) ช่วยระงับเหงื่อออกมากผิดปกติและแก้กระหาย ลวี่โต้ว–กันเฉ่าทัง (绿豆甘草汤 ถั่วเขียว–ชะเอม) ใช้ขับพิษโดยไม่กระทบพลังพื้นฐานของร่างกาย และชาเหลียนจื่อกันเฉ่า (莲子甘草茶) ใช้รักษาแผลร้อนในและแผลในปาก ทุกตำรับมีลักษณะเป็นอาหารในชีวิตประจำวัน ดูแลสุขภาพด้วยตนเองได้

คำว่า “กันเฉ่า” แปลว่าอะไร ใช่หญ้าหวานหรือไม่?

ตามเรื่องเล่าที่มาของชะเอม ภรรยาของหมอสมุนไพรนำหญ้าแห้ง (干草 กันเฉ่า) ในครัวแจกจ่ายผู้ป่วยจนหายจากอาการเจ็บคอ อักเสบ บวม จึงเรียกสมุนไพรนี้ว่า 甘草 ซึ่งออกเสียงเหมือนกันแต่แปลว่า “หญ้าที่มีรสหวาน” ตามรสหวานเวลาเคี้ยวหรืออม ทั้งนี้ชะเอมไม่ใช่สมุนไพรหญ้าหวาน
甘草
ศาสตราจารย์คลินิกแพทย์จีน นพ.ภาสกิจ วัณนาวิบูล
สามหลวงสหคลินิก · www.samluangclinic.com
23 กรกฎาคม 2569
เนื้อหานี้เป็นความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับสมุนไพรในทางการแพทย์แผนจีน ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล หากมีโรคประจำตัวหรือใช้ยาอยู่ ควรปรึกษาแพทย์ก่อนใช้สมุนไพรทุกชนิด

บทความที่เกี่ยวข้อง

11
Jul
samluangclinic
9 ท่าบริหารก่อนลุกจากที่นอน ดูแลสุขภาพผู้สูงอายุลดความเสี่ยงโรคหัวใจและหลอดเลือด

รู้จัก 9 ท่าบริหารร่างกาย 1 นาทีก่อนลุกจากที่นอน ตามแนวทางแพทย์แผนจีน ช่วยกระตุ้นการไหลเวียนเลือด เหมาะสำหรับผู้สูงอายุและผู้ที่ต้องการดูแลสุขภาพหัวใจและหลอดเลือดในชีวิตประจำวัน

กดอ่านต่อ
12
Jul
samluangclinic
นาฬิกาชีวิตแพทย์แผนจีน 12 ยาม คืออะไร และควรใช้ชีวิตอย่างไรให้เหมาะสม

เจาะลึก

กดอ่านต่อ
22
Jun
samluangclinic
ฝังเข็มลดความอ้วน ได้ผลจริงไหม? คำตอบจากแพทย์แผนจีน

ฝังเข็มลดความอ้วนทำงานอย่างไร ต่างจากยาลดน้ำหนักแค่ไหน มีงานวิจัยไหม — รวมสาระ 3 ตอนจากแพทย์แผนจีน เรื่องเล่าจากเข็มเล่มเล็กกับสมดุลของร่างกาย

กดอ่านต่อ