samluangclinic
23
Jul
samluangclinic

ชะเอมเทศ (กันเฉ่า) สรรพคุณและข้อควรระวัง | สามหลวงคลินิก

ชะเอมเทศ หรือ กันเฉ่า (甘草) สมุนไพรจีนรสหวานที่ใช้บ่อยที่สุดในตำรับยาจีน รู้จักสรรพคุณ ข้อควรระวัง และตำรับใช้เองที่บ้าน พร้อมตำนานหญ้าแห้งรสหวาน โดย นพ.ภาสกิจ วัณนาวิบูล สามหลวงคลินิก

甘草
สมุนไพรในตำรับยาจีน

ชะเอม (甘草) กันเฉ่า

ผู้ประสานแห่งตำรับยาจีน — สมุนไพรที่ใช้บ่อยที่สุด และตำนานหญ้าแห้งรสหวาน
ชะเอม (甘草) หรือ กันเฉ่า คือสมุนไพรจีนรสหวาน ฤทธิ์กลาง ๆ ไม่ร้อนไม่เย็น เข้าเส้นลมปราณหัวใจ ปอด ม้าม และกระเพาะอาหาร ทำหน้าที่เป็น “ยาประสาน” (使) ที่เชื่อมตัวยาทุกตัวในตำรับให้ทำงานร่วมกันอย่างมีประสิทธิภาพ จึงจัดเป็นสมุนไพรที่ใช้บ่อยที่สุดตัวหนึ่งในตำรับยาจีน และมีบันทึกการใช้มาตั้งแต่ราว 200 ปีก่อนคริสต์ศักราช เรียบเรียงจากบทความของ นพ.ภาสกิจ วัณนาวิบูล สามหลวงสหคลินิก (samluangclinic.com)
ต้นชะเอม กันเฉ่า สมุนไพรจีนรสหวานที่ใช้บ่อยที่สุดในตำรับยาจีน
๑

สมุนไพรที่ใช้บ่อยที่สุดในตำรับยาจีน

หลักการจัดยา 君臣佐使

ยาสมุนไพรจีนแม้แต่ละตัวจะมีสรรพคุณโดดเด่นในตัวเอง แต่ในทางคลินิก เวลานำไปรักษาผู้ป่วยมักต้องนำยาหลายตัวมาประกอบกันเป็น “ตำรับยา” เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการรักษา ลดผลข้างเคียงของการใช้ยาเดี่ยว ๆ ในปริมาณมาก และรักษาโรคได้กว้างขวางขึ้น

การเปิดตำรับยาแต่ละครั้ง แพทย์จีนจะใช้หลักการบริหารยาเป็น 4 บทบาท คือ ยาหลัก ยารอง ยาช่วย และยาประสาน (君臣佐使) โดยชะเอมคือยาประสานที่พบบ่อยที่สุดตัวหนึ่ง

君ยาหลัก๑臣ยารอง๒佐ยาช่วย๓使ชะเอม · ยาประสาน๔ยาประสานเชื่อมทุกบทบาทให้ออกฤทธิ์ร่วมกันอย่างมีประสิทธิภาพ
ลำดับบทบาทหน้าที่ในตำรับ
๑君 ยาหลักตัวยาหลักที่มุ่งจัดการโรคโดยตรง เปรียบเป็นตัวเอกของตำรับ
๒臣 ยารองเสริมกำลังให้ยาหลักทำงานได้เต็มที่
๓佐 ยาช่วยช่วยเหลือด้านอื่น ๆ ของตำรับให้สมบูรณ์
๔使 ยาประสานชักนำ ประสาน หนุนเสริม ปรับให้ยาทุกตัวออกฤทธิ์อย่างมีประสิทธิภาพ — บทบาทของชะเอม
ยาประสานคือใคร? เปรียบเสมือน “ออร์แกไนเซอร์” (Organizer) ผู้ประสานทุกภาคส่วนให้งานสัมฤทธิ์ผล หรือทูตสันถวไมตรีระหว่างประเทศ — มองจากภายนอกเหมือนไม่ใช่ตัวเอก แต่ในความเป็นจริงคือสิ่งที่ขาดไม่ได้เลยทีเดียว
ชะเอมหั่นแว่นแห้ง 甘草 ยาประสานในตำรับยาจีน เนื้อในสีทองน้ำผึ้ง
๒

ตำนานหญ้าแห้งที่กลายเป็นหญ้ารสหวาน

ที่มาของชื่อ 干草 → 甘草

มีบันทึกการใช้ชะเอมในทางการแพทย์จีนตั้งแต่สมัยราว 200 ปีก่อนคริสต์ศักราช และมีเรื่องเล่าถึงที่มาของสมุนไพรชนิดนี้ว่า

นานมาแล้ว ในหมู่บ้านชนบทแห่งหนึ่ง มีชายผู้ใช้สมุนไพรรักษาโรคให้คนในหมู่บ้าน ครั้งหนึ่งเขาต้องเดินทางไปรักษาผู้ป่วยต่างถิ่นนานหลายวัน ระหว่างนั้นมีผู้ป่วยจำนวนมากมารอรับการรักษาอยู่ที่บ้าน ยาที่เตรียมไว้ก็ดูเหมือนจะไม่พอ สร้างความกังวลใจแก่ภรรยาผู้รับหน้าเสื่ออยู่เป็นอย่างยิ่ง

เธอจึงคิดหาทางออกด้วยตนเอง เมื่อเหลือบไปเห็นหญ้าแห้งชนิดหนึ่งที่วางเป็นมัด ๆ อยู่ในครัว ลองหยิบขึ้นมาเคี้ยวชิมดู รู้สึกว่ามีรสหวานชุ่มคอ จึงหั่นเป็นชิ้นเล็ก ๆ ห่อกระดาษแจกจ่ายให้ผู้ป่วย พร้อมแจ้งว่า “นี่เป็นยาสมุนไพรที่คุณผู้ชายเจียดไว้ ให้เอากลับบ้านไปต้มน้ำดื่ม”

หลายวันต่อมา ผู้ป่วยหลายคนกลับมาแสดงความขอบคุณที่ยานั้นรักษาพวกเขาจนหายป่วย ชายผู้นั้นตกใจจึงสอบถามภรรยา ปรากฏว่าอาการที่หายล้วนเป็นเรื่องเจ็บคอ อักเสบ บวม และปวดบวมอักเสบจากพิษ (เชื้อโรค) — ตรงกับสรรพคุณของหญ้าแห้งชนิดนั้นพอดิบพอดี

คำว่า กันเฉ่า (干草) แปลว่า “หญ้าแห้ง” แต่เพราะหญ้าชนิดนี้มีรสหวานเวลาเคี้ยวหรืออม เขาจึงเรียกมันว่า กันเฉ่า (甘草) ซึ่งออกเสียงเหมือนกัน แต่แปลว่า “หญ้าที่มีรสหวาน” (ไม่ใช่สมุนไพรหญ้าหวาน)

๓

สรรพคุณของชะเอม

รส ฤทธิ์ และรูปแบบการใช้
รสหวานฤทธิ์กลาง ไม่ร้อน–ไม่เย็นเส้นลมปราณ: หัวใจปอดม้ามกระเพาะอาหาร
  • ขับระบายปัจจัยก่อโรคหรือ “เสียชี่” (邪气) ทั้งชนิดร้อนและเย็นออกจากอวัยวะภายใน
  • เสริมความแข็งแรงของเอ็นและกระดูก
  • ช่วยกระตุ้นการสร้างกล้ามเนื้อ สมานแผลอักเสบและแผลในกระเพาะอาหาร เสริมบำรุงพลัง
สรรพคุณต่างกันตามรูปแบบการใช้
ชนิดสด
ขับพิษ ขับไฟความร้อนในร่างกาย
ชนิดสุก
ขับความเย็นบริเวณผิวนอก แก้อาการเจ็บคอ เสริมพลัง บำรุงสารยินและเลือด บำรุงปอดและม้าม
ชนิดผัดน้ำผึ้ง
บำรุงส่วนกลางของร่างกาย (ม้าม กระเพาะอาหาร) และแก้อาการปวดเกร็ง
๔

ข้อควรระวังในการใช้ชะเอม

ใช้มากไปก็มีโทษ
การใช้ชะเอมในปริมาณมากอาจทำให้
  • ความดันโลหิตสูงเพิ่มขึ้น และอาจทำลายประสาทตา
  • อาการบวม เนื่องจากโซเดียมในเลือดสูงขึ้น โพแทสเซียมในเลือดต่ำลง
  • ท้องอืด แน่นท้อง อาเจียน
ไม่ใช้ร่วมกับสมุนไพรบางชนิด ได้แก่
ไห่เจ่า (海藻)กันสุย (甘遂)หยวนฮวา (芫花)ต้าจี๋ (大戟)
วัตถุดิบตำรับยาสมุนไพรชะเอม ถั่วเขียว ลูกบัว ต้มดื่มดูแลสุขภาพด้วยตนเอง
๕

ตำรับยาสมุนไพรชะเอมใช้เองที่บ้าน

3 ตำรับหาซื้อง่าย ทำได้ทุกคน
๑
กันเฉ่า–หวงฉีทัง
甘草黄芪汤
ช่วยระงับเหงื่อออกมากผิดปกติ เสริมยินและแก้กระหาย เหมาะสำหรับคนที่คอแห้ง กระหายน้ำ อ่อนเพลีย เป็นหวัดเรื้อรังเป็น ๆ หาย ๆ
หวงฉี (黄芪) · 15 กรัมม่ายตง (麦冬) · 10 กรัมกันเฉ่า (甘草) · 3 กรัม
วิธีทำ: ต้มกับน้ำพอประมาณ เอาน้ำที่ต้มแล้วผสมน้ำตาลกรวด แบ่งกินวันละ 2 ครั้ง เช้า–เย็น
๒
ลวี่โต้ว–กันเฉ่าทัง
绿豆甘草汤 · ตำรับถั่วเขียว–ชะเอม
ใช้ขับพิษ ช่วยรักษาตับอักเสบจากการติดเชื้อ ฝีอักเสบต่าง ๆ โดยไม่กระทบต่อพลังพื้นฐานของร่างกาย (เจิ้งชี่ 正气) — ชะเอมช่วยปรับประสานกับการขับพิษของถั่วเขียว
ถั่วเขียว · 90 กรัมชะเอม · 15 กรัม
วิธีทำ: ใช้ไฟแรงต้มจนเดือด แล้วค่อย ๆ หรี่ไฟอ่อน ต้มต่ออีกประมาณ ½–1 ชั่วโมง แบ่งกินวันละ 2 ครั้ง
๓
ชาเหลียนจื่อกันเฉ่า
莲子甘草茶
ใช้รักษาแผลร้อนใน แผลในปาก เนื่องจากไฟหัวใจแกร่งทำให้นอนไม่หลับ
ลูกบัว เหลียนจื่อ (莲子) · 15 กรัมกันเฉ่า · 2 กรัมชาเขียว · 5 กรัม
วิธีทำ: ใช้ชงเป็นชา ดื่มบ่อย ๆ

ตำรับที่กล่าวมาหาซื้อได้ง่าย ๆ มีลักษณะเป็นอาหารในชีวิตประจำวัน มีปัญหาเล็กน้อยลองดูแลสุขภาพด้วยตนเอง ง่ายแบบนี้ ใคร ๆ ก็ทำได้ครับ

ชาชะเอมลูกบัว เหลียนจื่อกันเฉ่า เครื่องดื่มสมุนไพรจีนแก้ร้อนใน
甘草
ศาสตราจารย์คลินิกแพทย์จีน นพ.ภาสกิจ วัณนาวิบูล
สามหลวงสหคลินิก · www.samluangclinic.com
23 กรกฎาคม 2569
บทความนี้เป็นความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับสมุนไพรในทางการแพทย์แผนจีน ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล หากมีโรคประจำตัวหรือใช้ยาอยู่ ควรปรึกษาแพทย์ก่อนใช้สมุนไพรทุกชนิด
คำถามที่พบบ่อย

ชะเอม (甘草) กันเฉ่า — ถาม–ตอบ

สรุปจากบทความสมุนไพรชะเอมในตำรับยาจีน โดย นพ.ภาสกิจ วัณนาวิบูล
๑

ชะเอม (甘草) กันเฉ่า คืออะไร?

ชะเอม หรือ กันเฉ่า (甘草) คือสมุนไพรจีนรสหวาน ฤทธิ์กลาง ๆ ไม่ร้อนไม่เย็น เข้าเส้นลมปราณหัวใจ ปอด ม้าม และกระเพาะอาหาร ในตำรับยาจีนชะเอมทำหน้าที่เป็น “ยาประสาน” ที่เชื่อมตัวยาทุกตัวให้ทำงานร่วมกัน จึงเป็นสมุนไพรที่ใช้บ่อยที่สุดตัวหนึ่ง และมีบันทึกการใช้ในทางการแพทย์จีนมาตั้งแต่ราว 200 ปีก่อนคริสต์ศักราช
๒

ทำไมชะเอมจึงเป็นสมุนไพรที่ใช้บ่อยที่สุดในตำรับยาจีน?

เพราะการเปิดตำรับยาจีนใช้หลักการบริหารยา 4 บทบาท คือ ยาหลัก ยารอง ยาช่วย และยาประสาน (君臣佐使) ชะเอมคือยาประสาน (使) ที่ชักนำ ประสาน หนุนเสริม และปรับให้ยาทุกตัวออกฤทธิ์อย่างมีประสิทธิภาพ เปรียบเสมือนออร์แกไนเซอร์หรือทูตสันถวไมตรี — ไม่ใช่ตัวเอกของตำรับ แต่เป็นสิ่งที่ขาดไม่ได้ ตำรับส่วนใหญ่จึงมีชะเอมอยู่ด้วย
๓

ชะเอมมีสรรพคุณอะไรบ้าง?

ตามการแพทย์จีน ชะเอมช่วยขับระบายปัจจัยก่อโรคหรือเสียชี่ (邪气) ทั้งชนิดร้อนและเย็นออกจากอวัยวะภายใน เสริมความแข็งแรงของเอ็นและกระดูก ช่วยกระตุ้นการสร้างกล้ามเนื้อ สมานแผลอักเสบและแผลในกระเพาะอาหาร และเสริมบำรุงพลัง
๔

ชะเอมสด ชะเอมสุก และชะเอมผัดน้ำผึ้ง ต่างกันอย่างไร?

ชนิดสดช่วยขับพิษ ขับไฟความร้อนในร่างกาย ชนิดสุกช่วยขับความเย็นบริเวณผิวนอก แก้อาการเจ็บคอ เสริมพลัง บำรุงสารยินและเลือด บำรุงปอดและม้าม ส่วนชนิดผัดน้ำผึ้งใช้บำรุงส่วนกลางของร่างกาย (ม้าม กระเพาะอาหาร) และแก้อาการปวดเกร็ง
๕

กินชะเอมมาก ๆ อันตรายไหม?

การใช้ชะเอมในปริมาณมากอาจทำให้ความดันโลหิตสูงเพิ่มขึ้นและทำลายประสาทตา เกิดอาการบวมจากโซเดียมในเลือดสูงขึ้น โพแทสเซียมในเลือดต่ำลง รวมถึงท้องอืด แน่นท้อง อาเจียน และไม่ควรใช้ร่วมกับสมุนไพรบางชนิด ได้แก่ ไห่เจ่า (海藻) กันสุย (甘遂) หยวนฮวา (芫花) และต้าจี๋ (大戟)
๖

มีตำรับชะเอมทำใช้เองที่บ้านไหม?

มี 3 ตำรับที่หาซื้อวัตถุดิบได้ง่าย ได้แก่ กันเฉ่า–หวงฉีทัง (甘草黄芪汤) ช่วยระงับเหงื่อออกมากผิดปกติและแก้กระหาย ลวี่โต้ว–กันเฉ่าทัง (绿豆甘草汤 ถั่วเขียว–ชะเอม) ใช้ขับพิษโดยไม่กระทบพลังพื้นฐานของร่างกาย และชาเหลียนจื่อกันเฉ่า (莲子甘草茶) ใช้รักษาแผลร้อนในและแผลในปาก ทุกตำรับมีลักษณะเป็นอาหารในชีวิตประจำวัน ดูแลสุขภาพด้วยตนเองได้
๗

คำว่า “กันเฉ่า” แปลว่าอะไร ใช่หญ้าหวานหรือไม่?

ตามเรื่องเล่าที่มาของชะเอม ภรรยาของหมอสมุนไพรนำหญ้าแห้ง (干草 กันเฉ่า) ในครัวแจกจ่ายผู้ป่วยจนหายจากอาการเจ็บคอ อักเสบ บวม จึงเรียกสมุนไพรนี้ว่า 甘草 ซึ่งออกเสียงเหมือนกันแต่แปลว่า “หญ้าที่มีรสหวาน” ตามรสหวานเวลาเคี้ยวหรืออม ทั้งนี้ชะเอมไม่ใช่สมุนไพรหญ้าหวาน
甘草
ศาสตราจารย์คลินิกแพทย์จีน นพ.ภาสกิจ วัณนาวิบูล
สามหลวงสหคลินิก · www.samluangclinic.com
23 กรกฎาคม 2569
เนื้อหานี้เป็นความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับสมุนไพรในทางการแพทย์แผนจีน ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล หากมีโรคประจำตัวหรือใช้ยาอยู่ ควรปรึกษาแพทย์ก่อนใช้สมุนไพรทุกชนิด

บทความที่เกี่ยวข้อง

22
Jun
samluangclinic
ฝังเข็มลดความอ้วน ได้ผลจริงไหม? คำตอบจากแพทย์แผนจีน

ฝังเข็มลดความอ้วนทำงานอย่างไร ต่างจากยาลดน้ำหนักแค่ไหน มีงานวิจัยไหม — รวมสาระ 3 ตอนจากแพทย์แผนจีน เรื่องเล่าจากเข็มเล่มเล็กกับสมดุลของร่างกาย

กดอ่านต่อ
21
Jul
samluangclinic
หยิน–หยาง (Yin-Yang) คืออะไร? รากฐานทฤษฎีการแพทย์แผนจีน | สามหลวงคลินิก

หยิน–หยาง (Yin-Yang) คือรากฐานของการแพทย์แผนจีนทั้งศาสตร์ ตั้งแต่สรีรวิทยา พยาธิวิทยา ไปจนถึงการวินิจฉัย เรียนรู้ประวัติ ความหมาย วัฏจักร และสี่ความสัมพันธ์หยิน–หยางในบทความวิชาการฉบับภาษาไทยที่อ่านเข้าใจง่าย

กดอ่านต่อ
08
Aug
samluangclinic
6 สรรพคุณ ถั่งเช่า ในมุมมองแพทย์จีน

ถั่งเช่า (ตงฉงเซี่ยเฉ่า) สมุนไพรจีนชั้นสูงที่เกิดจากราเจาะหนอน มีสรรพคุณ 6 ด้านตามตำราแพทย์จีน ตั้งแต่บำรุงปอด ไต ไปจนถึงเสริมภูมิคุ้มกัน — แต่ต้องใช้ให้ถูกอาการถึงจะคุ้มค่า

กดอ่านต่อ